Archive for Październik, 2019

Dynia – właściwości odżywcze i prozdrowotne

przez aleeko . 0 Komentarzy

Dynia (Cucurbita L.) to rodzaj roślin jednorocznych z rodziny dyniowatych obejmujący około 20 gatunków. Owocem dyni są duże, jadalne jagody, które osiągają masę do 200 kg. W przypadku dyni olbrzymiej ich masa może wynosić nawet 800 kg. Łodyga jest płożąca i posiada wąsy czepne. W stanie dzikim dynie występują w strefach klimatu gorącego i ciepłego w Ameryce. W Europie dynia pojawiła się dopiero w XVI wieku. Roślina ta pochodzi z Peru. Już Indianie znali ją jako źródła cennych witamin i mikroelementów. Natomiast pierwsi osadnicy w Ameryce wydrążali dynię, wypełniali ją miodem, mlekiem i przyprawami, a następnie piekli. Ponadto w Stanach Zjednoczonych dynia jest powszechnie uprawiana i jest symbolem amerykańskiego Halloween. Godne uwagi jest, że nie wszystkie dynie są jadalne. Istnieją też odmiany ozdobne – białe, niebieskawe, zielone, brązowe, czerwona europejska. Jest ich ponad 48. Jedną ze smaczniejszych i nie wymagających obierania ze skóry jest odmiana hokkaido.

Właściwości odżywcze dyni

Warto wiedzieć, że dynia ma niewielką wartość kaloryczną – zaledwie 32 kcal w 100 gramach, czyli mniej niż np. jabłka, gruszki czy czarne jagody. Ponadto nie zawiera tłuszczu. Ma za to sporo błonnika, który ułatwia trawienie wymiatając zalegające w przewodzie pokarmowym resztki. Warzywo to zawiera natomiast witaminy A (karoten) B1, B2, PP, E i C, a także żelazo, fosfor, magnez oraz selen, cynk, miedź i mangan. Im bardziej pomarańczowe warzywo, tym więcej karotenu. Pestki zawierają cynk, siarkę, magnez i wapń oraz są niezwykle bogatym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych.

Właściwości prozdrowotne dyni

1. Działanie przeciwzapalne i przeciwnowotworowe

Warzywo to ma pomarańczowy miąższ, który zawiera mnóstwo beta-karotenu. Ponieważ jest to silny przeciwutleniacz, ma właściwości przeciwzapalne i może pomóc zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka, m.in. raka żołądka, piersi, prostaty, jelita grubego i płuc.

2. Wzmacnia układ odpornościowy

Dynia ma w swoim składzie cynk i witaminę C, które wzmacniają układ odpornościowy. Pisaliśmy o tym na naszym blogu. Warto wiedzieć, że w kubku gotowanej dyni znajduje się ponad 11 mg witaminy C, co pokrywa 19% dziennego zapotrzebowania. Ponadto beta-karoten zawarty w tym warzywie łagodzi procesy zapalne i pomaga ograniczyć objawy przeziębienia i grypy.

3. Właściwości przeciwcukrzycowe w miąższu dyni figolistnej

Badania naukowców z Uniwersytetu East China Normal w Szanghaju dowodzą, że substancja znajdująca się w wyciągu z miąższu dyni figolistnej – D-chiro-inozytol może zastąpić insulinę. Stymuluje ona również regenerację komórek trzustkowych beta u szczurów chorych na cukrzycę i reguluje aktywność insuliny. Ponadto ekstrakt z dyni figolistnej może działać profilaktycznie u osób o podwyższonym ryzyku zachorowania na cukrzycę insulinozależną (typu 2), a także ograniczać znacznie zapotrzebowanie na insulinę u osób chorych.

Natomiast sama dynia nie jest wskazana w cukrzycy, ponieważ jej indeks glikemiczny jest wysoki i wynosi 75.

4. Pozytywne działanie przy nadciśnieniu i chorobach serca

Ponieważ beta-karoten ma właściwości obniżające poziom „złego” cholesterolu, zapobiega odkładaniu się złogów cholesterolowych w ścianach tętnic i  w dalszej kolejności miażdżycy. Tym samym ogranicza ryzyko zawału czy udaru mózgu. Ponadto reguluje również poziom ciśnienia tętniczego.

5. Korzystne działanie na wzrok

Ze względu na zawartość w dyni beta-karotenu, dynia wspomaga narząd wzroku i widoczność, zwłaszcza po zmroku. Jest on przekształcany w witaminę A w organizmie człowieka i jest składnikiem barwnika wzrokowego występującego w siatkówce oka, pozwalającego widzieć w półmroku. Ponadto zmniejsza ryzyko zwyrodnienia plamki żółtej. W dodatku pomaga hamować zespół suchego oka oraz zapobiega uszkodzeniu soczewki i powstaniu zaćmy.

6. Działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwpasożytnicze

Pestki dyni zawierają kukurbitacynę, która zabezpiecza je przed drobnoustrojami i pasożytami. Bezsprzecznie najwięcej jej znajduje się w świeżych, miękkich pestkach.

7. Na problemy z prostatą

Pestki stosuje się w ziołolecznictwie przy problemach z prostatą. Warto pamiętać, iż zmniejszają powiększony nadmiernie gruczoł. Badania naukowe pokazują, że mogą zapobiec rakowi prostaty. Dodatkowo poprawiają sprawność seksualną i żywotność plemników. Ponadto są składnikiem suplementów diety dla mężczyzn.

8. Właściwości odchudzające

Dynia jest niskokaloryczna (10 dag – 26 kcal), co więcej sprzyja oczyszczaniu organizmu z toksyn i ma właściwości odkwaszające.

9. Poprawia stan skóry

Ponadto dynia jest źródłem cynku, który działa przeciwtrądzikowo, w dodatku pomaga na opryszczkę, wrzody żołądka i wspomaga gojenie się ran. Dodatkowo zawarte w niej witaminy A, C i E skutecznie walczą ze zmarszczkami od środka. Równocześnie kubek gotowanej dyni zapewnia aż 245% dziennego zapotrzebowania na witaminę A.

Jak przyrządzić dynię?

Przede wszystkim wybierajmy dynie symetryczne i ciężkie. Należy ją przechowywać w suchym, chłodnym miejscu. Jak pokroić dynię? Należy najpierw ostrym nożem odciąć wierzch dyni, potem rozciąć ją na pół. Po drugie usuwamy pestki i włóknisty miąższ. Następnie nasiona można uprażyć. Jeśli chcemy dynię ugotować, należy najpierw pokroić ją na duże kawałki, opłukać, włożyć do dużego garnka z wodą i następnie gotować pod przykryciem 20-30 minut aż zmięknie. Ponadto można też gotować ją na parze (ok. 12 minut). Pieczoną dynię również możemy przyrządzić w piekarniku, przekroić ją na pół, umyć w zimnej wodzie, położyć na blasze i piec ok. godzinę w 175 st. C. Ponadto dynia nadaje się na przetwory. Olej z pestek dyni ma również cenne właściwości. Ponadto można z niej przygotować kompoty, soki, dżemy, musy, pasty, chutney, puree, a poza tym dynię można mrozić i marynować.

Przykładowe przepisy na dania z dyni (ze strony Kwestia Smaku)

KURCZAK CURRY Z DYNIĄ

Składniki na 3 porcje:

KURCZAK

500 g filetu z kurczaka

sól, pieprz

3 ząbki czosnku

2 łyżki oliwy

2 łyżki soku z cytryny

1/2 łyżeczki mielonej kurkumy

2 łyżeczki czerwonej pasty curry

DYNIA

1 szklanka pokrojonej w kostkę dyni*

1 łyżka oliwy lub oleju kokosowego

50 ml gorącego bulionu lub wody

200 ml mleka kokosowego z puszki

do podania: ryż, listki bazylii, opcjonalnie posiekane świeże chili

PRZYGOTOWANIE

            Po pierwsze filety oczyścić z błonek i kostek. Następnie w najgrubszej części przekroić wzdłuż a potem w poprzek na mniejszej wielkości fileciki.

            Dalej doprawić solą oraz pieprzem, natrzeć startym czosnkiem i obtoczyć w oliwie. Potem skropić sokiem z cytryny, posypać kurkumą oraz natrzeć pastą curry. Następnie odstawić na blacie na ok. 15-30 minut (jeśli mamy czas), dalej nastawić do ugotowania ryż.

            Dynię obrać, oczyścić i pokroić w niedużą kostkę. Równocześnie na dużej patelni rozgrzać oliwę, włożyć pokrojoną dynię i mieszając podsmażać przez ok. 4 minuty. Następnie przesunąć na bok, włożyć filety kurczaka i obsmażyć po ok. 2 – 3 minuty z każdej strony.

            Dalej dodać gorący bulion lub wodę a po chwili mleko kokosowe. Potem zagotować i gotować jeszcze ok. 1 minutę. Następnie odstawić z ognia i podawać z ryżem i listkami bazylii, opcjonalnie posypując świeżym chili.

WSKAZÓWKI

* najlepsza będzie dynia odmiany hokkaido (nieduża, o pomarańczowej skórce)

ZUPA Z DYNI Z MASŁEM ORZECHOWYM

Składniki na 4 porcje:

1,2 kg dyni

2 łyżki oliwy

1 duża cebula

2 duże ząbki czosnku

1 łyżka startego korzenia imbiru

1/2 łyżeczki czerwonej pasty curry (lub przyprawy curry)

przyprawy: 1 łyżeczka kurkumy, 1/2 łyżeczki mielonej papryki, szczypta cynamonu, szczypta płatków chili

1 litr bulionu jarzynowego

2 łyżki (z górką) kremowego masła orzechowego (naturalnego, bez soli i cukru)

80 ml mleka kokosowego lub śmietanki kremówki

PRZYGOTOWANIE

            Najpierw piekarnik nastawić na 180 st C. Potem dynię pokroić na kilkucentymetrowe kawałki, wyłożyć na blachę piekarnika i piec przez 35 minut. Następnie wyjąć z piekarnika, obkroić ze skóry i pokroić na jeszcze mniejsze części.

            Następnie w garnku na oliwie zeszklić pokrojoną w kostkę cebulę, pod koniec dodać starty czosnek i imbir. Potem dodać pastę lub przyprawę curry i wymieszać. Ponadto dodać kawałki upieczonej dyni oraz pozostałe przyprawy i podsmażać na małym ogniu mieszając jeszcze przez kilka minut.

            Potem wlać gorący bulion, przykryć i gotować na małym ogniu przez 15 minut. Zawartość garnka przelać ostrożnie do kielicha stojącego blendera, dodać masło orzechowe, mleko kokosowe lub śmietankę i zmiksować na gładki krem.

PROPOZYCJA PODANIA

kleks z mleka kokosowego / śmietanki

listki oregano / rzeżuchy / bazylii / kolendry

płatki chili

RISOTTO Z DYNIĄ I GORGONZOLĄ

Składniki na 2 porcje:

1 łyżka oliwy

2 łyżki masła

1 mała cebula

1/2 gałązki rozmarynu

1/4 szklanki ryżu arborio (do risotto)

2 szklanki dyni obranej i pokrojonej w 1,5 cm kostkę

1/3 łyżeczki ostrej papryki

1/4 szklanki cydru lub białego wina

ok. 500 ml bulionu jarzynowego

3 łyżki tartego parmezanu lub grana padano

60 g sera gorgonzola

ORAZ

200 g pieczarek

1 łyżka posiekanej natki

po 1 łyżce oliwy i masła

DO PODANIA

zielone listki np. rukoli, rozmarynu

zredukowany ocet balsamiczny (opcjonalnie)

PRZYGOTOWANIE

            W szerokim garnku na 1 łyżce oliwy i 1 łyżce masła zeszklić pokrojoną w kosteczkę cebulę. Dodać rozmaryn oraz ryż i smażyć mieszając przez pół minuty. Dodać obraną i pokrojoną w kosteczkę dynię, mieszając smażyć kilkanaście sekund.

            Dodać paprykę, wlać wino i gotować przez pół minuty. Doprawić solą, następnie wlewać stopniowo po pół szklanki gorącego bulionu, cały czas gotując risotto na średnim ogniu. Dodać kolejną porcję bulionu gdy poprzednia będzie już wchłonięta przez ryż.

            W sumie gotowanie będzie trwało ok. 20 – 23 minuty, na koniec ryż i dynia mają być miękkie. W trakcie gotowania risotto należy co chwilę je zamieszać. Na koniec dynia powinna częściowo się rozpaść, w razie potrzeby można ją miejscami rozgnieść widelcem.

            W czasie gdy gotuje się risotto przygotować pieczarki: oczyścić je gąbeczką, przekroić na 4 części i wrzucić na posmarowaną oliwą patelnię. Obsmażyć na złoty kolor z każdej strony, następnie dodać masło i natkę pietruszki, wymieszać i chwilę razem podsmażać. Dopiero na koniec doprawić solą.

            Risotto odstawić z ognia, dodać tarty parmezan, pozostałą łyżkę masła oraz połowę rozdrobnionej gorgonzoli, wymieszać. Nałożyć do głębokich talerzy, posypać resztą gorgonzoli i pieczarkami. Udekorować zielonymi listkami i doprawić świeżo zmielonym pieprzem. Opcjonalnie skropić zredukowanym octem balsamicznym.

Źródła:

D-chiro-inositol found in Cucurbita ficifolia (Cucurbitaceae) fruit extracts plays the hypoglycaemic role in streptozocin-diabetic rats, http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17132216.

Zdrojewicz Z., Błaszczyk A., Wróblewska M. Dynia – zdrowa, ale zapomniana. Med Rodz 2016; 19(2): 70-74.

Glutation i jego funkcje w organizmie

przez aleeko . 0 Komentarzy

Czym jest glutation?

Glutation (glutathionum, inna nazwa: γ-glutamylocysteinyloglicyna) to trójpeptyd, czyli białko zbudowane z trzech aminokwasów: kwasu glutaminowego, glicyny i cysteiny. Występuje we wszystkich organizmach żywych – u człowieka, roślin i zwierząt i jest w nim produkowany. Godny uwagi jest fakt, że w tkankach organizmu żywego wyróżnia się glutation zredukowany (GSH), utleniony (GSSG) oraz disiarczki glutationu. Natomiast poza organizmem jest nietrwały. Ma właściwości przeciwutleniające, które przejawiają się w odtwarzaniu grup tiolowych −SH w białkach. Dzięki reakcji odrywania lub przyłączania elektronów, glutation działa w ustroju jako układ oksydo-redukcyjny chroniący grupy –SH białek przed utlenieniem. Ponadto bierze udział w procesie oddychania i jest koenzymem niektórych enzymów oksydo-redukcyjnych. Podczas gdy w formie zredukowanej, dzięki wolnej grupie tiolowej, służy do redukcji nadtlenków (np. nadtlenku wodoru). W dodatku ma zdolności wyłapywania reaktywnych czynników elektrofilowych, ochraniając komórki przed uszkodzeniem ze strony toksyn.

            Ostatnio na temat tego tripeptydu prowadzone są intensywne badania naukowe – istnieje już ponad 80 000 prac medycznych dotyczących glutationu. Godny uwagi jest fakt, że w 2008 roku Dr Luc Antoine Montagnier otrzymał Nagrodę Nobla za badania nad tym związkiem organicznym. Każda komórka w naszym organizmie produkuje ten związek i musi otrzymać odpowiednie budulce, czyli prekursory.

Funkcje glutationu

Związek ten odgrywa rolę w zachowaniu równowagi pomiędzy antyoksydantami i prooksydantami, czyli decyduje o życiu, albo śmierci komórek. W związku z tym naukowcy z dziedziny medycyny uważają go za klucz do zdrowia i długowieczności. Najprościej jego działanie można ująć w trzech prostych funkcjach:

1) Jest naturalnym, bardzo silnym przeciwutleniaczem, który neutralizuje działanie wolnych rodników, przez co zapobiega chorobom nowotworowym i procesom starzenia się organizmu. W dodatku warunkuje również skuteczne działanie przeciwutleniaczy (np. witaminy C i E).

2) Wzmacnia odporność, wspomaga działanie układu immunologicznego, zwiększa produkcję białych krwinek. Jeśli poziom glutationu jest wysoki, organizm może skutecznie wykrywać i niszczyć bakterie, wirusy, komórki nowotworowe i zapobiega ich namnażaniu się. Ponadto wspomaga też proces samoleczenia się organizmu.

3) W dodatku ma właściwości detoksykujące – rozkłada toksyny, oczyszcza organizm z metali ciężkich, wspomaga pracę wątroby. Dla ludzi żyjących we współczesnym świecie jest to bardzo ważne. Codziennie jesteśmy narażeni na zanieczyszczenia środowiska naturalnego, żywność pełną konserwantów, kontakt z toksynami. Ponadto zbyt niskie stężenie glutationu przyczynia się do upośledzenia funkcji wątroby i kumulowania toksyn.

            Te wszystkie trzy podstawowe funkcje są ze sobą powiązane, dlatego tak ważne jest utrzymanie prawidłowego poziomu tego trójpeptydu w organizmie. Dodatkowo jego ilość maleje wraz z wiekiem. Na obniżenie jego poziomu wpływa: stres, nieprawidłowa dieta zawierająca produkty wysokoprzetworzone, zanieczyszczenie środowiska, choroby, promieniowanie UV.

Do jego produkcji potrzebna jest cysteina, którą należy dostarczać w diecie. Jednym z najlepszych jej źródeł jest niezdenaturowane białko serwatkowe WPC 80. Takie białko zawiera preparat Immunocal i Immunocal Platinum (dla osób starszych i uprawiających sport) firmy GSH Polska. Preparat Immunocal wykazuje synergię z wieloma innymi substancjami, które działają korzystnie na organizm jak: witamina C, witamina E, kwas alfa-liponowy, wielonienasycone kwasy tłuszczowe Omega-3, koenzym Q10, antyoksydanty pochodzenia roślinnego – polifenole, flawonoidy, antocyjany i wiele innych.

Immunocal
Immunocal Platinum

Glutation w pożywieniu

Dieta jest ważnym czynnikiem wpływającym na stężenie zredukowanego glutationu w tkankach organizmu ludzkiego. W związku z tym ważnymi jego źródłami są:

– awokado

– szpinak

– kurkuma

– szparagi

Warzywa są dobrym źródłem glutationu

– arbuz

– brokuły

– cebula

– czosnek

– kapusta

– truskawki

– ostropest plamisty

– orzechy włoskie.

Wobec tego warto spożywać jak najwięcej tych produktów. Jednak ważne, żeby spożywane produkty były surowe, mrożone lub krótko gotowane, ponieważ poddane dłuższej obróbce lub przetwarzaniu już nie mają tak wiele zredukowanego glutationu. W spożywanych pokarmach powinny być zawarte również prekursory, takie jak cysteina lub metionina.

Inne sposoby na podwyższenie poziomu glutationu

Poza dietą, do czynników zwiększających jego stężenie należy aktywność fizyczna, suplementacja kwasami tłuszczowymi omega-3, witaminą C, E, z grupy B, koenzymem Q10, kwasem alfa-liponowym. Tworzą one dobrą bazę do wchłaniania glutationu.

Co do suplementacji samym glutationem zdania naukowców są podzielone. Jedni uważają, że nie wchłania się on w przewodzie pokarmowym. Druga grupa naukowców jest zdania, że jeśli zostanie on wcześniej rozdrobniony, ma większą szansę na wchłonięcie się. Szczególnie dotyczy to formy liposomalnej. Ponadto wiele rodzajów produktów glutationowych znajdziecie Państwo w naszych Delikatesach. Dodatkowo istnieją leki farmaceutyczne, takie jak N-acetylocysteina (NAC), które mają dostarczać niezbędnego budulca glutationu. Jednak ich stosowanie niesie ze sobą wiele skutków ubocznych oraz przeciwwskazań, dlatego można je przyjmować wyłącznie pod kontrolą lekarzy i w ograniczonym stopniu.

Kiedy powinniśmy suplementować glutation?

Obniżony poziom glutationu występuje przy chorobach takich jak: cukrzyca, AIDS, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane, stwardnienie zanikowe boczne i inne choroby neurodegeneracyjne. Dlatego w tych wypadkach ważne jest dostarczenie prekursorów tego trójpeptydu w celu podwyższenia jego poziomu.

Godne uwagi jest, że przy chorobach nowotworowych, chemio- i radioterapii czy w przypadku transplantacji narządów występuje podwyższone stężenie zredukowanego glutationu (GSH). Wysoki poziom GSH wyraźnie chroni komórki przed działaniem chemioterapii, a niski – czyni jej wrażliwymi. Ponadto poziom glutationu powinien być wysoki w zdrowych komórkach i niski w komórkach rakowych, ale wiele ludzkich nowotworów charakteryzuje się szczególnie wysokim poziomem GSH. Z pewnością nowotwór jest jedynym znanym przypadkiem, w którym normalnie ściśle regulowany poziom glutationu zostaje przekroczony. Jest to charakterystyczne dla komórek nowotworowych.

            Okazuje się, że komórki z wysokim stężeniem GSH są oporne na chemioterapię, dlatego trzeba w nich dążyć do obniżenia jego poziomu. Paradoksalnie, prekursory, które podnoszą poziom glutationu w zdrowych komórkach, wywierają przeciwny efekt w komórkach nowotworowych. Gdy produkcja GSH jest nadmiernie wystymulowana w komórkach nowotworowych, dochodzi do zjawiska zwanego ujemnym sprzężeniem zwrotnym, które czyni je bardziej podatnymi na destrukcję. W tym samym czasie normalne komórki używają prekursorów do produkcji glutationu, dostarczając sobie lepszej obrony.

Źródła

Bilska A., Kryczyk A., Włodek L.: Różne oblicza biologicznej roli glutationu. Postępy Hig. Med. Dośw, 2007; 61: 438-453.

Erden-Inal M., Sunal E., Kanbak G.. Age-related changes in the glutathione redox system. Cell Biochem Funct, 2002; 20(1): 61-66.

Glutation (DB00143) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.

Glutation (ang.) w bazie ChemIDplus, United States National Library of Medicine.

Hayes J.D., Flanagan J.U., Jowsey I.R.: Glutathione transferases. Annu. Rev. Pharmacol. Toxicol., 2005; 45: 51-88.

Krezel A., Bal W.: Structure-function relationships in glutathione and its analogues. Organic & Biomolecular Chemistry; 2003: 1(22): 3885-3890.

Meister A.: Glutathione defi ciency produced by inhibition of its synthesis, and its reversal; applications in research and therapy. Pharmacol. Ther., 1991; 51: 155-194.

Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska VIII. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2008, s. 3491. ISBN 978-8388157-53-0.

Wu G., Fang Y.Z., Yang S., Lupton J.R., Turner N.D.: Glutathione metabolism and its implications for health. J. Nutr., 2004; 134: 489-492.

Fluor w pastach do zębów – przyjaciel czy wróg?

przez aleeko . 0 Komentarzy

Fluor w pastach do zębów. Wokół tematu past do zębów z fluorem pojawia się wiele kontrowersji. Coraz częściej słyszymy o szkodliwości tego pierwiastka w nadmiarze, pamiętając jednocześnie zabiegi fluoryzacji powszechnie stosowane w szkołach. Jaka jest prawda?

Występowanie fluoru

            Fluor jest pierwiastkiem bardzo aktywnym chemicznie i z tego względu nie występuje w stanie wolnym w naturze. Wchodzi również w związki chemiczne, które są składnikiem gleb powulkanicznych, niektórych zbiorników wodnych, złoży fosforytów, węgla i ropy naftowej. Ponadto możemy spotkać go w produktach spożywczych: wodzie, herbacie, produktach zbożowych, warzywach liściastych, fasoli, ziemniakach, marchwi, orzechach, rybach czy ziemniakach.

Fluor jako pierwiastek nr 9 na tablicy Mendelejewa

            W organizmie człowieka fluor występuje w ilości około 3 mg/kg masy ciała, natomiast dawka toksyczna wynosi powyżej 20 mg F/dobę. Zapotrzebowanie na ten pierwiastek jest różne w zależności od wieku, płci i masy ciała. W przypadku osoby dorosłej odpowiednia porcja wynosi od 3 mg (kobieta) do 4 mg (mężczyzna), u dzieci od 1 do 2 mg. W dodatku taką porcję bardzo łatwo dostarczyć organizmowi – wystarczy wypić kilka filiżanek herbaty. U dzieci 80% pobranego fluoru zostaje zużytkowane na potrzeby rosnących kości i zębów, natomiast u osób młodych oraz w średnim wieku około 50% jest wykorzystane do przebudowy kości.

            W 2003 roku została opublikowana przez Komisję Europejską dopuszczalna zawartość naturalnych składników obecnych w wodach mineralnych. Dla fluoru dopuszczalna maksymalna zawartość wynosi 5 mg/l, a jej przekroczenie uznano za groźne dla zdrowia. W dodatku okazuje się, że napoje z ekstraktem z herbaty oraz niektóre wody mineralne mogą zawierać nawet do 1,39 mg F/l. Ponadto jeżeli weźmiemy pod uwagę łączną zawartość fluoru w diecie Polaków, może dojść do przekroczenia tej dawki.

Fluor w stomatologii i medycynie

            Stosowanie fluoru wynika z doniesień naukowych, że pierwiastek ten działa przeciwpróchniczo. Stwierdzono, że kryształy hydroksyapatytu, które są podstawowym składnikiem zębiny i szkliwa zębów posiadają zdolność wymiany jonu hydroksylowego na F-. Ponadto hamuje to demineralizację i zwiększenie mineralizacji tkanki zębów. W dodatku fluorki działają bakteriobójczo przeciw bakteriom powodującym próchnicę. Dlatego prewencyjnie stosuje się dawkę 1 mg F/l.

            W Stanach Zjednoczonych (a potem w Europie) wprowadzono w 1950 r. fluoryzację wody. Ponadto okazało się, że bezpieczniejszym sposobem jest mycie zębów pastami wzbogaconymi w jony fluorkowe oraz wcieranie, płukanie lub powlekanie powierzchni zębów środkami zawierającymi aktywny fluor.

Fluoryzacja

            Godny uwagi jest fakt, że fluor jest niezbędny do tworzenia prawidłowej tkanki kostnej. Pobudza proliferację osteoblastów i hamuje jednocześnie aktywność osteoklastów. W rezultacie wpływa to na przyrost masy kostnej. Związki fluoru stosuje się w leczeniu osteoporozy, ponieważ poprawiają bilans wapniowy przez jony fluoru. Ponadto małe dawki fluoru stosuje się w leczeniu złamań trzonów kręgów, a wraz z dawkami witaminy D wykorzystuje się jako ochrona ubywającej masy kostnej u osób leczonych sterydami. W dodatku istnieją doniesienia, że określone dawki fluoru mogą hamować rozwój zmian miażdżycowych w aorcie i innych naczyniach tętniczych. Ponadto z niektórych doniesień wynika, że związki fluoru są wykorzystywane również m.in. w leczeniu nowotworów (fluorouracyl) i zakażeń układu moczowego (fluorochinolony).

Szkodliwość fluoru

Jony fluorkowe łatwo przenikają przez błony komórkowe zarówno do tkanek twardych, jak i miękkich tkanek narządowych. W efekcie organizm nie radzi sobie z nadmiarem tego pierwiastka. Tylko częściowo nadmiar jest on usuwany wraz z płynami ustrojowymi przez gruczoły łojowe oraz potowe – reszta odkłada się w układzie kostnym i kumuluje w skórze.

Wobec pojawiających się doniesień naukowych o szkodliwości nadmiernej podaży fluoru wiele państw (w tym Polska) zaprzestało fluoryzacji wody. Toksyczne działanie fluoru zależy przede wszystkim od dawki i czasu ekspozycji. Najczęstszym powikłaniem przedawkowania jest tzw. fluoroza zębów. Choroba ta częściej dotyczy dzieci i objawia się charakterystycznymi kredowymi lub brązowawymi pasmami na przodzie zębów i nadżerkami szkliwa, które może kruszeć. Ponadto może dojść do fluorozy szkieletu. W efekcie kości stają się bardziej kruche, a więzadła tracą swą elastyczność.

            Człowiek może być narażony na przewlekłe lub ostre zatrucie fluorem z powodu obecności tego pierwiastka w diecie lub w efekcie zanieczyszczenia środowiska związkami fluoru. Za detoksykację organizmu odpowiada głównie wątroba i nerki. Dlatego te narządy ponoszą skutki usuwania nadmiernych dawek fluoru i często dochodzi do ich uszkodzeń. Dodatkowo część fluoru wydalana jest także z moczem. Podobny temat – zatruć metalami ciężkimi poruszaliśmy na naszym blogu.

            Godne uwagi jest, że w literaturze istnieją doniesienia o tzw. hiperglikemii fluorkowej, wynikającej m.in. z hamowania wydzielania insuliny przez komórki β trzustki i zaburzenia wydzielania hormonów tarczycy.

Wpływ na organizm

            Fluor ponadto jest neurotoksyczny, a jego działanie powoduje zmiany neurodegeneracyjne w móżdżku, hipokampie i korze mózgu. W efekcie prowadzi do zahamowania syntezy neurotransmiterów i zmniejszenia ilości ich receptorów w mózgu. Ponadto okazuje się też, że obniża zdolność uczenia i zapamiętywania. W dodatku przewlekła ekspozycja na fluorki skutkuje uszkodzeniem narządów rozrodczych i bezpłodnością, zwiększa odsetek poronień i jest bardzo toksyczna dla płodu.

            Zarówno fluor jak i jony fluorkowe są toksyczne i działają drażniąco np. na układ oddechowy. Nadmiar tego pierwiastka może prowadzić do zaburzenia procesów enzymatycznych w tkankach – zahamowania oddychania komórkowego, przemiany węglowodanów i tłuszczy oraz syntezy hormonów. Podsumowując, konsekwencją tego są uszkodzenia kości, zaburzenia pracy tarczycy i trzustki.

            Bardzo groźną właściwością fluoru w nadmiernej ilości jest wypieranie przez niego wapnia, co w prostej linii prowadzi do chorób związanych z niedoborem tego pierwiastka, jak na przykład osteoporozy, zaburzeń rytmu serca czy skurczów mięśni. Ponadto fluor blokuje także przyswajanie magnezu, który jest bardzo ważny dla właściwego przekazywania sygnałów w układzie nerwowym. Niedobór magnezu objawia się przewlekłym zmęczeniem, ciągłymi skurczami mięśni, rozdrażnieniem, lękami i trudnością w koncentracji, a także prowadzi do próchnicy – przed którą staraliśmy się uciec, stosując fluor.

Trądzik fluorowy

            Ponadto nadmiar fluoru może spowodować trądzik fluorowy (acne fluorica). Początkowo występował u pracowników przemysłu, narażonych na nadmierny kontakt z tym pierwiastkiem. Zmiany na skórze przypominają zwykły trądzik, lecz są skupione wokół ust, nosa, na brodzie i na czole a także obserwuje się zaostrzenie trądziku po umyciu zębów. Objaw ten utrzymuje się kilka godzin, a po tym czasie skóra wraca do wcześniejszej formy. Zwykły trądzik łatwo może przekształcić się w trądzik fluorowy pod wpływem fluorowanych kortykosteroidów, innych fluorowanych leków i składników kosmetyków.

Z czego wynika toksyczność?

            Toksyczność fluoru wynika przede wszystkim z jego zdolności do wywoływania stresu oksydacyjnego poprzez generowanie wolnych rodników i zmniejszanie wydajności enzymatycznego układu antyoksydacyjnego. W przypadku zatrucia fluorem pojawiają się zaburzenia w gospodarce mineralnej, a dotyczą m.in. wapnia, magnezu i fosforu. Pierwiastek ten zwiększa przyswajalność glinu przez komórki śluzówki przewodu pokarmowego oraz transport glinu przez barierę krew-mózg. Jony glinu są toksyczne na poziomie komórkowym i są uważane za jeden z czynników uszkadzających centralny układ nerwowy. Szczególnie niebezpieczne dla zębów i kości łączenie jest kofeiny i fluoru, choćby w napojach energetyzujących. Przejawia się to tendencją do zwiększenia kumulacji fluorków w kościach, a zmniejszenia jego zawartości w zębach oraz nasileniem zaburzeń gospodarki wapniowej.

Pasty do zębów z fluorem

            Pomimo wielu doniesień naukowych, niektórzy stomatolodzy nie widzą nic złego w stosowaniu fluorowanej pasty do zębów. Uważają, że wraz z pastą jest dostarczana tak niewielka ilość tego pierwiastka, że nie szkodzi to zdrowiu. Pamiętajmy jednak, że dzieci często zjadają pastę do zębów, a wraz z nią do organizmu dostarczane są  szkodliwe składniki, które kumulują się w organizmie powoli, lecz nieustannie. Małe dzieci mogą nieświadomie połknąć nawet do 60 procent użytej pasty, co równe jest około 0,6 mg fluoru. Ponadto dziecko otrzymuje ten pierwiastek także z pożywieniem i napojami.

            Fluor w pastach do zębów może mieć działanie zapobiegawcze jedynie w okresie tworzenia się i wapnienia związków zębowych, gdy czynne są adamantoblasty, a więc u kobiet w ciąży (u płodu), u dzieci i młodzieży. Dlatego hamowanie próchnicy zębów w okresie, gdy już wykształcone są zęby stałe jest fizjologicznie niemożliwe.

Inne argumenty

            Czteroletnie badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii, opublikowane w „British Dental Journal” pokazały, że nie stwierdzono żadnych istotnych różnic, jeśli chodzi o nasilenie próchnicy zębów, między dziećmi używającymi fluorkowanej pasty do zębów oraz tymi, które myły zęby pastą bez fluorku. Wzięło w nich udział 1000 dzieci.

Pasta do zębów bez fluoru

            W większości krajów na Zachodzie Europy fluoryzacja już nie jest stosowana. Szkodliwe działanie fluoru i wątpliwe korzyści z jego stosowania podkreśla m.in. doktor Arvid Carlsson, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny w 2000 roku oraz wiele autorytetów.

Czarna wybielająca pasta do zębów z węglem aktywnym

            Tak jak w przypadku większości substancji dawka jest tu sprawą kluczową. Zgodnie ze słowami Paracelsusa: „Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną, bo tylko dawka czyni truciznę”. Stosowanie fluoru w postaci preparatów stomatologicznych i leków wymaga dużej rozwagi. Każdy z nas powinien zastanowić się czy warto stosować pastę z fluorem, wobec powyżej przedstawionych faktów. Szczególnie powinniśmy kontrolować ilości przyjmowanych fluorków przez dzieci.

            W „Delikatesach Aleeko” znajdziecie Państwo szeroki wybór past do zębów. Niektóre z nich zawierają minimalne dawki fluoru, inne są całkowicie pozbawione tego pierwiastka. Wszystkie są bezpieczne dla zdrowia i produkowane z ekologicznych składników. Znajdziecie też pasty wybielające zęby z węglem.

Źródła:

Błaszczyk I., Ratajczak-Kubiak E., Birkner E.: Korzystne i szkodliwe działanie fluoru. Farm Pol, 2009, 65(9), 623-626.

Dąbrowska E., Balunowska M., Letko R.: Zagrożenia wynikające z nadmiernej podaży fluoru.  Nowa Stomatologia, 2001, 4, 22-27.

Dębiński A., Nowicka G., Sekuła W., Figurska K.: Zawartość fluoru w diecie populacji polskiej – próba oszacowania. Żyw. Człow. Metab. 2006, 4, 300-308.

Grucka-Mamczar E., Birkner E., Stawiarska-Pięta B., Duliban H., Polaniak R., Chlubek D., Samujło D., Cegłowska A.: Aktywność wybranych enzymów i stężenie amoniaku w surowicy krwi szczurów z hiperglikemią fluorkową. Ann. Acad. Med. Stetin. 2004, 50, 36-41.

Grucka-Mamczar E., Birkner E., Zalejska-Fiolka J., Birkner B., Kasperczyk A., Kasperczyk S.: Stężenie magnezu, wapnia i fosforu w surowicy krwi po zatruciu ostrym i przewlekłym fluorkiem sodu. Bromat. Chem. Toksykol. 2004, 1, 53-57.

Jędra M., Urbanek-Karłowska B., Gawarska H., Sawilska-Rautenstrauch D.: Zawartość fluoru w napojach bezalkoholowych produkowanych w Polsce. Roczn. PZH 2006, 57, 203-210.

Kaczmarek U.: Stanowisko polskich Ekspertów dotyczące indywidualnej profilaktyki fluorkowej choroby próchnicowej u dzieci i młodzieży. Nowa Stomatologia 2016, 1, 47-73.

Meler J., Meler G.: Fluoryzacja wody pitnej – wady i zalety. J. Elementol. 2006, 11, 379-387.