Archive for Listopad, 2020

Smalec gęsi – właściwości i zastosowanie

przez aleeko . 0 Komentarzy

Smalec gęsi. Najczęściej ten tłuszcz zwierzęcy kojarzy nam się z naszymi babciami, które używały go do smażenia i wykorzystywały jako lek na wiele dolegliwości. Ostatnio, pomimo wielu sprzecznych opinii i braku dowodów naukowych na działanie tego specyfiku, smalec gęsi wraca do łask. Okazuje się, że ma wiele cennych właściwości, jest bezpieczny w stosowaniu i można go używać nie tylko w kuchni.

Zastosowanie smalcu gęsiego w medycynie ludowej

Smalec gęsi był powszechnie używany w tradycyjnej słowiańskiej medycynie ludowej (m.in. w Rosji, w Polsce). Stosowano go jako środek leczniczy i profilaktyczny w przeziębieniach, zapaleniu płuc, łuszczycy, egzemie i jako środek kosmetyczny.

Na Kaszubach popularne było wytapianie jesienią smalcu z gęsi. Pozyskuje się go z tłuszczu sadełkowego – i taki jest najbardziej wartościowy. Dawniej spożywało się go z solą, pieprzem i majerankiem jak smarowidło do chleba, albo dodatek do okraszania wielu zup. Na przeziębienie stosowano ciepłe mleko z miodem i smalcem. O właściwościach miodu w leczeniu przeziębień pisaliśmy na naszym blogu. Specyfik ten był też popularny w kuchni Żydów litewskich.

Służył także do innych celów niż spożywcze – stosowano go na regenerację stawów, łagodził bóle kręgosłupa, dlatego często był wykorzystywany przez starszych ludzi. Wykorzystywano go także w leczeniu dzieci – w profilaktyce i leczeniu chorób dróg oddechowych. Wcierano tłuszcz w klatkę piersiową i plecy, osiągając efekt rozgrzewający. Ze smalcu robiono także maści na złamania, mieszając go z utłuczonym korzeniem żywokostu.

Historyczne zastosowanie smalcu z gęsi

Smalec gęsi był stosowany od bardzo dawna. Bardinet (1995) wymienia 74 leki zawierające gęsi tłuszcz. Pliniusz I w Historii Naturalnej podaje przepis na przygotowanie tego specyfiku: „usuwa się wszystkie żyły; topi się go w nowym naczyniu glinianym przykrytym, na słońcu i używając ciepła wrzącej wody, umieszcza się pod nim; przeciska się przez lniany worek; następnie wkłada w nowym naczyniu glinianym i przechowuje je w chłodnym miejscu; dodanie miodu zapobiega jełczeniu ”.

O gęsim smalcu wspomina także św. Hildegarda z Bingen (Causae et curae, s. 211-213), która uważała, że ​​trąd ma trzy możliwe przyczyny (nadmierne jedzenie i picie, złość i rozpusta), z których każda pociąga za sobą określony przebieg leczenia. W przypadku złości trędowaci mieli być leczeni mieszaniną tłuszczu gęsiego, obornika i tłuszczu z kurczaka. Potem smalec gęsi uważano za łagodny środek przeczyszczający. Zalecano także wkładanie go do uszu w celu leczenia dzwonienia w uszach i na popękane usta.

Smalec z gęsi jest wykorzystywany we wspomaganiu leczenia wielu dolegliwości

Właściwości smalcu gęsiego

Zawartość witamin i minerałów

Smalec gęsi jest tłuszczem kalorycznym, ale również bardzo zdrowym. Zawiera wiele witamin, makro- i mikroelementów. Spośród witamin w jego składzie znajdziemy witaminę A, witaminy z grupy B i witaminę E. Odznacza się wysoką zawartością cynku, żelaza, magnezu, fosforu oraz potasu. Ponadto zawiera też jednonienasycony kwas oleinowy obniżający poziom cholesterolu LDL (tzw. złego cholesterolu) oraz egzogenne aminokwasy, których musimy dostarczać wraz z pożywieniem, ponieważ organizm nie potrafi ich wytworzyć samodzielnie.

Smalec gęsi w kuchni

Podobnie jak masło ma niską temperaturę topnienia i dymienia (25-40 stopni Celsjusza). Dlatego lepiej go nie stosować do smażenia, ale można wykorzystać go jako smarowidło na kanapki lub dodawać do potraw mięsnych i warzywnych.

Na przeziębienie oraz zapalenie oskrzeli

Na uporczywy kaszel i katar zaleca się podgrzanie mleka z gęsim smalcem, dodanie miodu i picie takiego napoju przed snem. Ma on właściwości rozgrzewające, skutecznie leczy katar i kaszel oraz pomaga w zbijaniu gorączki.  Przy zapaleniu oskrzeli zaleca się picie takiej mikstury 3 razy dziennie. W celu złagodzenia objawów kaszlu stosuje się go zewnętrznie smarując klatkę piersiową czystym gęsim smalcem. Taki zabieg ułatwia odkrztuszanie wydzieliny i wspomaga spokojny sen.

Na bóle kości, stawów i kręgosłupa

Smalec gęsi dobrze nadaje się do łagodzenia dolegliwości kostno-stawowych. Sporządza się z niego okłady łagodzące bóle reumatyczne. Przyczynia się do zmniejszenia obrzęków. Można stosować go jako maść, najlepiej gdy jest jeszcze ciepły.

Na rany i oparzenia

Można go również stosować jako okład na rany, a także w miejscach po oparzeniu. Przyspiesza ich gojenie.

Na problemy dermatologiczne i zmarszczki

Smalec gęsi skutecznie sobie radzi z przesuszoną skórą i owrzodzeniami. W tym celu smarujemy skórę surowym smalcem. Przyda się także  w okresie jesienno-zimowym, kiedy skóra jest przesuszona. Skutecznie także regeneruję skórę, a w połączeniu z olejem nagietkowym jako maseczka regeneruje, natłuszcza i nawilża, wygładzając przy tym zmarszczki.

W naszych Delikatesach Ekologicznych „Aleeko” jest dostępny dobrej jakości smalec gęsi, pozbawiony konserwantów.

Jak przygotować okład leczniczy stosowany w przypadku uporczywego kaszlu?

Składniki:

1 szklanka gęsiego smalcu

50 g ząbków czosnku

1 gruby ręcznik

1 bandaż

Przygotowanie:

Najpierw zetrzyj ząbki czosnku na tarce, następnie wymieszaj je z lekko podgrzanym smalcem. Masę nałóż na klatkę piersiową chorej osoby i owiń bandażem. Przykryj chorego grubym ręcznikiem i pozostaw na całą noc. Można stosować taki okład również u dzieci.

Przepis na napój z gęsiego smalcu

Składniki:

1 łyżka miodu

2 łyżki smalcu gęsiego

½ szklanki mleka

Przygotowanie:

Najpierw mleko podgrzej w rondelku, następnie dodaj do niego smalec i miód. Wymieszaj, a kiedy smalec i miód się roztopią, napój jest gotowy. Można go pić każdego dnia przed snem. Nadaje się także dla dzieci.

Źródła:

Karczewski J. 2019. Jej wysokość gęś. Opowieści o ptakach. Wyd. Poznańskie, s. 1-416.

Sztych D. 2013. Zastosowanie środków leczniczych pochodzenia zwierzęcego w medycynie ludowej. Życie Weterynaryjne 88(2): 126-132.

Tylkowa D. 1989. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich, tradycja i współczesność. PAN, Warszawa.

https://culture.pl/pl/dzielo/gesina

https://www.researchgate.net/profile/Marie_Elisabeth_Motte-Florac/publication/343262570_The_goose_and_academic_medicine_through_the_ages/links/5f2037d1299bf1720d6ad75d/The-goose-and-academic-medicine-through-the-ages.pdf

Kolagen – białko młodości

przez aleeko . 0 Komentarzy

Kolagen. Kolagen jest białkiem znajdującym się w kościach, mięśniach, skórze i ścięgnach. Odgrywa ważną rolę w poprawie kondycji skóry, a także zwiększa jej elastyczność i nawilżenie. Wraz z wiekiem organizm produkuje coraz mniej kolagenu. Skutkiem tego jest wysuszenie skóry i powstawanie zmarszczek. Ponadto kolagen pomaga zachować integralność chrząstki. Gdy ilość kolagenu w organizmie spada, wzrasta ryzyko rozwoju zwyrodnieniowych chorób stawów. Badania pokazały, że przyjmowanie preparatów zawierających kolagen zmniejsza stan zapalny i stymuluje syntezę tego białka w organizmie. Łagodzi również ból u osób ze zwyrodnieniami kości i stawów.   

Budowa, występowanie i rola biologiczna kolagenu

Kolagen jest białkiem budującym tkankę łączną, które zapewnia napięcie, sprężystość i elastyczność skóry. Odznacza się dużą wytrzymałością i elastycznością. Ponadto jest najważniejszym białkiem strukturalnym i stanowi 30% wszystkich białek człowieka. Zbudowane jest z aminokwasów, głównie z glicyny lub proliny, a ponadto z hydroksyproliny i hydroksylizyny, nie pochodzących bezpośrednio z translacji w rybosomach. Struktura kolagenu jest różna w zależności od miejsca występowania i pełnionych funkcji. Dlatego mamy wiele różnych typów kolagenu (obecnie opisano 29 genetycznie odmiennych rodzajów kolagenu), z czego dziesięć występuje w skórze (Tabela 1).

Tabela 1. Typy kolagenów występujących w skórze (źródło: Schoulders, Raines 2009)

        Godnym uwagi jest fakt, że kolagen chroni narządy wewnętrzne, takie jak nerki, żołądek, wątroba, tworząc sprężyste rusztowanie wokół nich. Ponadto jego podstawową funkcją jest łączenie ze sobą komórek, które budują skórę, kości, zęby, chrząstki, naczynia krwionośne i rogówkę oka. W dodatku rolą kolagenu w układzie immunologicznym jest zapobieganie przedostawaniu się drobnoustrojów chorobotwórczych oraz toksyn. Z kolei w skórze zapewnia ciągłość procesów odnowy komórkowej oraz utrzymuje właściwy poziom jej nawilżenia, co wpływa na odpowiednią sprężystość, wygląd i kondycję. Kolagen wpływa na lepsze wchłanianie składników mineralnych i zwiększa gęstość kości. Dodatkowo stymuluje aktywność komórek chrzęstnych i wspiera procesy ochronne w obrębie tkanki chrzęstnej.

Kolagen znajduje się pod warstwą naskórka – w skórze właściwej

           Ważnym aspektem jest, że od 25 roku życia zaczyna się zmniejszać w organizmie zdolność odtwarzania włókien kolagenowych, a po 50 roku życia następuje jego gwałtowany spadek. Ponadto po 60 roku życia kolagen przestaje być produkowany przez organizm. Dodatkowo w przypadku chorób, zmian hormonalnych czy obciążeń mechanicznych zmienia swoją strukturę. Rozpad włókien kolagenowych przyspiesza nadmierna ekspozycja na słońce, zbyt wysokie i niskie temperatury oraz niektóre związki zawarte w kosmetykach. Wtedy właśnie pojawiają się problemy z bólami kręgosłupa, stawów, kondycją skóry, pojawianiem się zmarszczek, a także wypadaniem włosów.

Źródła kolagenu

Codzienna dieta nie dostarcza takich ilości kolagenu, aby uzupełnić jego niedobory w organizmie. Naturalnym jego źródłem są głównie produkty pochodzenia zwierzęcego. Ponadto powinniśmy stosować zbilansowaną dietę bogatą w miedź, witaminy A, C i E, które sprzyjają syntezie kolagenu. Szczególnie ważne jest stosowanie wysokich stężeń witaminy C, która bezpośrednio uczestniczy w syntezie włókien kolagenowych. O roli witaminy C w naszym organizmie pisaliśmy na naszym blogu. Kolagen możemy również stosować w formie dobrej jakości, wysoko przyswajalnych preparatów.

Witaminę C znajdziemy m.in. w cytrusach, dzikiej róży, rokitniku, papryce i wielu innych produktach, które powinniśmy spożywać w naszej codziennej diecie

          

Preparaty kolagenowe są nietoksyczne, biozgodne ze wszystkimi organizmami żywymi oraz w pełni biodegradowalne, dlatego cieszą się ogromnym zainteresowanie w kosmetologii, medycynie oraz jako suplementy diety. Ponadto można je podzielić na trzy podstawowe kategorie:

1. wypełniacze tkankowe, stosowane w postaci iniekcji

2. nutriceutyki – suplementy diety zawierające kolagen oraz jego hydrolizaty stosowane doustnie

3. preparaty do aplikowania na skórę w postaci kremów, żeli czy maseczek

            Kolagen charakteryzuje się wysoką masą cząsteczkową i nie ma możliwości penetrowania przez naskórek, działa na powierzchni skóry ograniczając transepidermalną utratę wody poprzez tworzenie hydrofilowego filmu i częściowe niwelowanie działania anionowych środków powierzchniowo czynnych.

Krem kolagenowy

            Preparaty stosowane doustnie stosowano kiedyś w celu profilaktyki schorzeń związanych ze zmianami w tkance łącznej, głównie chrzęstno-stawowej. Obecnie na rynku pojawiają się suplementy, których głównym wskazaniem jest poprawa wyglądu skóry oraz opóźnianie efektów starzenia się. Badania dowodzą, że stosowanie doustne hydrolizatów kolagenu może stanowić skuteczną metodę spowalniającą proces starzenia się skóry i przeciwdziałania bólowi związanemu z chorobą zwyrodnieniową stawów.

Kolagen w kapsułkach

Źródła:

Banaś M., Pietrucha K. Typy i struktura białka kolagenowego. Zesz. Nauk. PŁ Chem. Spoż. Biotechnol. 2009; 73: 93–103.

Czubak K, Żbikowska H. Struktura, funkcja i znaczenie biomedyczne kolagenów. ANN. ACAD. MED. SILES. 2014:68, 4:245-254.

Hulmes D.J.S. Collagen Diversity, Synthesis and Assembly. W: Collagen Structure and Mechanics. Red. P. Fratzl. Springer, New York 2008, p. 15–49.

Maćkowiak K, Torliński L. Współczesne poglądy na rolę witaminy C w fizjologii i patologii człowieka. Nowiny Lekarskie. 2007;76, 4: 349-356.

Nowicka-Zuchowska A., Zuchowski A. Kolagen – rola w organizmie i skutki niedoboru. Lek w Polsce Vol. 29 nr 11/12’19 (342/343).

Sobolewski K. Kolagen – podstawowe białko organizmu ludzkiego. Roczniki Naukowe Wyższej szkoły Wychowania Fizycznego i Turystyki. 2006.

Stančik R, Zvarka J, Kubinec V, Rovensky J. Kolagen typu I w leczeniu bolesnej choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Ostry Dyżur. 2012;1-2:21-24.

Shoulders M.D., Raines R.T. Collagen Structure and Stability. Annu. Rev. Biochem. 2009; 78: 929–958.

Żelaszczyk D., Waszkielewicz A., Marona H. Kolagen – struktura oraz zastosowanie w kosmetologii i medycynie estetycznej. Estetol Med Kosmetol 2012; 2(1): 14-20.

Suszone owoce – czy warto je jeść?

przez aleeko . 0 Komentarzy

Suszenie owoców jest jedną z metod konserwacji i przedłużania trwałości owoców oraz innych produktów żywnościowych. Jednak podczas tego procesu dochodzi do zniszczenia wielu cennych składników i korzystnych właściwości. Suszone owoce w dodatku są bardziej kaloryczne, niż świeże, ponieważ zawierają wiele cukrów. Czy warto zatem je spożywać?

Wady owoców suszonych

W suszonych owocach znajdziemy bardzo wiele cukru – aż 60-70g na 100g produktu. 100 g dostarcza średnio 300 kalorii, przy czym większość pochodzi z węglowodanów łatwo przyswajalnych – glukozy i fruktozy. Dlatego osoby będące na diecie powinny je spożywać z umiarem, w niewielkich dawkach, np. jako dodatek do owsianki. Raczej nie powinni ich jeść cukrzycy, ewentualnie w bardzo niewielkich ilościach. Są to produkty o wysokim indeksie glikemicznym, z grupy których powinni oni unikać.

            W procesie suszenia, pod wpływem podwyższonej temperatury i długotrwałego napowietrzania zachodzą niekorzystne zmiany, taki jak np. utlenianie witaminy C, barwników, utrata aromatu, barwy, smaku, wytrącanie białek, kurczenie się produktu. Zawartość wody po suszeniu to ok. 10-25%, przy początkowej ilości sięgającej prawie 100%. Dlatego trzeba się liczyć z tym, że gdy zjemy tą samą ilość produktu świeżego i suszonego, ten drugi dostarczy nam znacznie większych ilości kalorii.

            Bardzo ważne jest czytanie etykiet na opakowaniu. Zazwyczaj są one konserwowane związkami siarki (najczęściej dwutlenkiem siarki oznaczanym symbolem E220, albo siarczanem potasu), które mogą prowadzić do złego samopoczucia i alergii. Osoby uczulone, wrażliwe i chorzy na astmę mogą po spożyciu odczuwać bóle głowy i mieć nudności. Owoce siarkowane są atrakcyjniejsze wizualnie – mają bardziej intensywny kolor. Niektóre nich są jeszcze dodatkowo słodzone, np. suszona żurawina.

            Niektóre z owoców działają przeczyszczająco (np. suszone śliwki), dlatego owoce cierpiące na schorzenia układu pokarmowego, przebiegające z biegunkami powinny uważać, ponieważ mogą one doprowadzić do silnego przeczyszczenia, a w konsekwencji do osłabienia organizmu.

Zalety owoców suszonych

Proces suszenia jest tanią i prostą metodą na przedłużenie trwałości żywności. Suszone owoce, warzywa i grzyby mają zastosowanie szczególnie w okresie jesienno-zimowym, kiedy mamy ograniczony dostęp do świeżych produktów. Ich objętość staje się także mniejsza pod wpływem tego procesu, dlatego łatwiej je przechowywać. Możemy cieszyć się nimi cały rok.

            Owoce poddane procesowi suszenia są bardziej skoncentrowaną formą produktu świeżego – zawierają więcej pektyn, błonnika, witamin C, A, E oraz z grupy B, makroelementów (np. potasu, wapnia, magnezu, żelaza, manganu, miedzi), mikroelementów (np. boru w śliwkach, który wpływa na lepszą przyswajalność wapnia). W suszonych owocach znajdziemy ponadto składniki o właściwościach przeciwutleniających, które hamują działanie wolnych rodników.

            Suszone owoce nie zawierają prawie wcale tłuszczu. Badania przeprowadzone w 2013 roku na temat suszonych śliwek potwierdziły ich cenne właściwości zdrowotne w obszarze gospodarki lipidowej. U badanych osób z zaburzeniami gospodarki lipidowej, które wprowadziły do diety suszone śliwki  uległ zmniejszeniu poziom cholesterolu o 10%, cholesterolu LDL o 15% oraz stosunek LDL/HDL o 22%. Ponadto zwiększyła się w diecie ilość potasu i błonnika pokarmowego. I tym faktem tłumaczy się korzystny wpływ na poziom cholesterolu.

            Owoce poddane temu procesowi możemy wykorzystać jako łatwo dostępne źródło energii, np. po treningu czy podczas intensywnego wysiłku umysłowego.

Wybierajmy jednak tylko te owoce suszone, które nie zawierają konserwantów. Taką gwarancję daje nam symbol zielonego euroliścia na opakowaniu, czyli certyfikat ekologiczny.

Podstawowe rodzaje suszonych owoców i ich właściwości

Suszone śliwki

Są bardzo pomocne podczas zaparć, ponieważ zawierają siedem razy więcej błonnika, niż świeże owoce. Ponadto zawierają dużo żelaza i fosforu, dlatego powinny wzbogacać dietę wegan i wegetarian. Poleca się je dla kobiet w okresie menopauzy, ponieważ pomagają przy osteoporozie, poprawiają stan kości. Zawierają także dużo witaminy A.

Suszone daktyle

Polecane są sportowcom, ponieważ przed treningiem dodają energii, a po – uzupełniają glikogen. Jedzone przez kobiety w ciąży, pomagają dostarczyć dużych ilości kwasu foliowego. Dobrze wpływają także na wzrok. Działają przeciwzapalnie i przeciwzakrzepowo, ponieważ mają w swoim składzie salicylany, których właściwości zbliżone są do aspiryny. Często stosuje się je w dietach odchudzających jako zamiennik słodyczy. Po zblendowaniu nadają się do różnego rodzaju wypieków.

Suszone daktyle

Suszone morele

Regulują ciśnienie krwi, zawierają duże ilości potasu. Ponadto mają w składzie prowitaminę A, C, PP, B, a w dodatku żelazo, fosfor i wapń. Polecane przy nadkwasocie. Poprawiają wygląd skóry ze względu na zawartość prowitaminy A odpowiadającej za odbudowę naskórka i opóźnienie procesów starzenia się skóry.

Suszone morele

Suszone figi

Korzystnie wpływają na układ pokarmowy, nerwowy, sercowo-naczyniowy. O ich dobroczynnym wpływie pisaliśmy na naszym blogu. Zawierają bardzo dużo wapnia, dlatego polecane są osobom z osteoporozą i małym dzieciom. W dodatku mają w swoim składzie duże ilości błonnika, regulującego pracę jelit. Pomagają zwalczać nadciśnienie.

Suszona żurawina

Szczególnie polecana przy infekcjach układu moczowego, a dodatkowo zawiera flawonoidy, które zmniejszają ryzyko chorób układu krwionośnego. Ponadto korzystnie wpływa na stan zębów.

Suszona żurawina

Suszone jabłka

Mają wysoką zawartość przeciwutleniaczy, przez co zapobiegają nowotworom, chorobom układu krążenia oraz procesom starzenia się organizmu. Ponadto neutralizują działanie wolnych rodników, będących przyczyną wymienionych schorzeń. Wysoka dawka witaminy C, której dostarczają suszone jabłka, wpływa na wzmocnienie odporności organizmu.

Suszone ananasy

W ananasach znajduje się enzym o nazwie bromelaina, które działa przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo, pomaga przy niestrawności, odbudowuje kolagen, wspomaga odchudzanie, a ponadto dobrze wpływa na stan skóry. W suszonych owocach znajdziemy w dodatku mnóstwo przeciwutleniaczy i błonnika oraz witaminy – C, z grupy B, zwłaszcza kwas foliowy. Dodatkowo ananas zawiera także tryptaminę i serotoninę, dzięki czemu działa rozluźniająco, łagodzi objawy stresu, wspiera zdolność myślenia.

Suszone ananasy

Rodzynki

Są to po prostu suszone winogrona. Wpływają korzystnie na nadciśnienie, zwalczają bakterie powodujące próchnicę, dodają energii, poza tym dostarczają błonnika i mikroelementy, takie jak potas i żelazo.

Rodzynki

            Podsumowując, czy warto jeść suszone owoce? Tak, ale z umiarem i wybierając te ekologiczne, bez konserwantów. Powyżej podano jedynie przykłady suszonych owoców. Oczywiście są jeszcze inne – goji, aronia…Może mamy swoje ulubione? Zapewniają nam wiele korzyści zdrowotnych, a zimą dostarczają niezbędnych witamin i składników mineralnych. Traktujmy je jako dodatek, np. do owsianki i traktujemy jako zdrowy zamiennik słodyczy.  

Źródła:

Fabisiak A., Sheng L., Stawczyk J., Witrowa-Rajchert D. Wpływ metody i temperatury suszenia jabłek na aktywność przeciwutleniającą otrzymanych z nich ekstraktów. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2005, 2 (43) Supl., 318-327.

Koprowska H. 1983. Robimy Susze. Zakład Wydawnictw CZS, Warszawa.

Kunachowicz H., Nadolna I., Iwanow K., Przygoda B. 2012. Wartość odżywcza wybranych produktów spożywczych i typowych potraw, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa.

Rendina E., Hembree K.D., Davis M.R., et al. Dried Plum’s Unique Capacity to Reverse Bone Loss and Alter Bone Metabolism in Postmenopausal Osteoporosis Model [In:] Plos One, Volume 8, Issue 3, p. 8-9.

Rząca M., Witrowa-Rajchert D. 2007. Wybrane właściwości fizyczne suszonych produktów roślinnych. [W:] Małgorzata Nowacka, Dorota Witrowa-Rajchert (red.). Właściwości Fizyczne Suszonych Surowców i Produktów Spożywczych. Rozdział 1. Wyd. Naukowe FRNA, Komitet Agrofizyki PAN.

Walkowiak-Tomczak D. Zmiany jakościowe śliwek (Prunus domestica L.) podczas przechowywania i suszenia oraz ocena właściwości prozdrowotnej suszu. Rozprawy Naukowe. Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, 2013 (450): 1-203.

Zin M., Znamirowska A., Rudy M., Głodek E., Stanisławczyk R., Gil M. 2008. Utrwalanie i przechowywanie żywności, Rzeszów,  Uniwersytet Rzeszowski, wyd. 1,  s. 1-509.